(تدوین فرضیه)

منابع و مبادی شکل‌گیری فرضیه:

۱- معلومات پیشین که در قالب گزاره‌های نظری در شکل ادبیات نظری پژوهش تدوین می‌شوند
۲- تجربیات دیگران نظیر سوابق پژوهشی و تجربی سایرین که در باره‌ی موضوع یا مشابه آن وجود دارد
۳- تجربیات پژوهشگر در محیط واقعی یا آزمایشگاه

۴- تعامل با دیگران به ویژه با صاحبنظران و متخصصان موضوع مورد مطالعه


مفهوم و تعریف فرضیه
فرضیه؛ عبارت است از حدس یا گمان اندیشمندانه در باره‌ی ماهیت، چگونگی و روابط بین پدیده‌ها، اشیا و متغیرها، که محقق را در تشخیص نزدیک‌ترین و محتمل‌ترین راه برای کشف مجهول کمک می‌نماید.
فرضیه؛ گمانی است موقتی که درست بودن یا نبودنش باید مورد آزمایش قرار گیرد.


تفاوت فرضیه با نظریه و قوانین کلی

نظریه و قوانین عمدتا مشتمل بر قضایای کلی و عمومی هستند و به مورد خاصی تعلق ندارند و می‌توانند مصادیق زیادی داشته باشند،‌ در حالی که فرضیه، حالت کلی ندارد و مختص مسئله‌ی تحقیق است که از قضایای کلی ناشی می‌شود ولی در قلمرو یک تحقیق خاص شکل می‌گیرد


نقش فرضیه در تحقیق علمی

فرضیه‌ها ضمن جهت‌دهی به محقق باعث می‌شوند:
۱- مطالعه‌ی منابع و ادبیات مربوط به موضوع تحقیق، جهت دار شود و از مطالعه‌ی منابعی که ربطی به پژوهش ندارند جلوگیری به عمل آید.
۲- پژوهشگر را نسبت به جنبه‌های موقعیتی و معنی دار مسئله‌ی پژوهش حساس‌تر می‌نمایند.
۳- فرضیه، باعث می‌شود تا محقق مسئله‌ی پژوهش را بهتر درک کند و روش‌ّای جمع‌اوری اطلاعات را بهتر تعیین نماید.
۴- فرضیه، چهارچوبی برای تجزیه و تحلیل و تفسیر اطلاعات جمع‌‌آوری شده و نتیجه‌گیری از آن ارائه می‌دهد.

نکته:

تحقیقات علمی، از هر نوعی که باشند نیاز به تدوین فرضیه دارند، زیرا تحقیق علمی تلاشی است برای معلوم کردن مجهول یا حل مسئله.

 در تحقیقات توصیفی، فرضیه‌ها مبین تصویر حدسی از وجود حالات، شرایط، صفات، ویژگی‌های اشیا و اشخاص، موقعیت‌ها، پدیده‌ها و رخدادهایی هستند که نسبت وقوع رویداد، صفات، ویژگی‌های اشیا و پدیده‌ّا را توضیح می‌دهد.
در تحقیقات علَی، بسته به موضوع و ابعاد و متغیرهای مستقل و نیز اهمیت و مقیاس آن، محقق می‌تواند یک یا چند فرضیه را صورت‌بندی کند.


مواردی که در آن امکان تدوین فرضیه وجود ندارد:

۱- طرح‌هایی که ماهیت مطالعاتی داشته و شبه پژوهش هستند و عمدتا بر پایه ی معلومات پیشین و دست دوم تهیه می‌شوند.
۲- برخی پژوهش‌های کاربردی که از جنس طراحی هستند و یا اینکه از هر دو جنبه‌ی مطالعاتی و هنری برخوردارند.
۳- تحقیقاتی که هیچ‌گونه دانش و معلومات نظری یا تجربی پیشین برای مسئله و موضوع آن‌ها وجود ندارد و برای اولین بار کشف می‌شوند و عمدتا تجربی و آزمایشگاهی بوده و به طور تصادفی و ناگهانی توسط محقق کشف می‌گردند.

انواع فرضیه در تحقیقات همبستگی و تجربی
این فرضیه‌ها دو نوع است:
۱- فرضیه‌ی تحقیق یا یک (H1) ؛ که از وجود رابطه یا اثر و یا تفاوت بین متغیرها خبر می‌دهد یا در واقع وجود این حالات را تایید نموده آن را واقعی و حقیقی می‌داند. این فرضیه به دو نوع جهت‌دار و بدون جهت تقسیم می‌شود.
۲- فرضیه‌ی پوچ یا صفر (H0)؛ که به فرضیه‌ی آماری موسوم است بر خلا فرضیه‌ی تحقیق، وجود رابطه، اثر یا تفاوت بین متغیرها را رد کرده، انکار می‌نماید و اظهار می‌دارد که این حالات، واقعی نیست و حقیقت ندارد و صرفا ناشی از تصادف و اشتباهات آماری به ویژه در نمونه‌گیری است.

مطالعه‌ی چگونگی روابط بین متغیرها در یکی از سه حالت زیر انجام می‌پذیرد:
۱- محقق به دنبال بررسی و مقایسه‌ی تفاوت تاثیر دو یا چند متغیر بر یک یا چند متغیر است، مانند تفاوت تاثیر دو روش تدریس بر شاگردان
۲- محقق در پی مطالعه‌ی میزان همبستگی بین دو یا چند متغیر بر یک یا چند متغیر است، مانند بررسی همبستگی مشکلات روانی و گرایش به اعتیاد
۳- محقق به دنبال کشف و تعیین رابطه‌ی علت و معلولی بین دو یا چند متغیر است، مانند تاثیر عامل هوش در پیشرفت تحصیلی

نکته:
 فرضیه‌های زوجی (صفر و یک) مختص پژوهش‌هایی است که هدف آن‌ها کشف رابطه‌ی بین متغیرهاست، نظیر تحقیقات همبستگی و تجربی آزمایشگاهی. بنابر این در تحقیقاتی که کشف رابطه‌ها مد نظر نمی‌باشند، فرضیه‌ی زوجی موضوعیت ندارد.

ویژگی‌های یک فرضیه‌ی خوب
۱- فرضیه باید قدرت تبیین حقایق را داشته باشد
۲- فرضیه باید بتواند پاسخ مسئله‌ی تحقیق را بدهد
۳- فرضیه باید قابلیت حذف حقایق نامرتبط با مسئله‌ی تحقیق را داشته باشد
۴- فرضیه باید شفاف، ساده و قابل فهم باشد
۵- فرضیه باید قابلیت آزمون را داشته باشد، یعنی مفاهیم و متغیرهای مطرح شده در فرضیه، قابل تبدیل به تعاری عملیاتی و قابل اندازه‌گیری باشد.
۶- فرضیه نباید با حقایق و قوانین مسلم و اصول علمی تایید شده و پذیرفته شده، مغایرت داشته باشد.
۷- فرضیه نباید از واژه‌ها و مفاهیم ارزشی استفاده کند، بلکه باید ناظر بر واقعیت و حقیقتی باشد که محقق قصد کشف آن را دارد.
۸- فرضیه باید به مطالعه و پژوهش، جهت بدهد و راهنمای فعالیت‌های محقق باشد.
۹- فرضیه باید به صورت جمله‌ی خبری باشد تا از نحوه‌ی ارتباط متغیرها خبر بدهد.
۱۰- در یک فرضیه‌ی خوب اصطلاحات و واژه‌های اختصاصی به طور جداگانه تعریف می‌شوند.
۱۱- فرضیه‌ها با توجه به چهارچوب نظری تحقیق تدوین می‌شوند، بنابر این تعداد ابعاد و رابطه‌های موجود بین متغیرها در چهارچوب نظری می‌تواند ملاک عمل برای تعداد فرضیه‌ها باشد.
۱۲- فرضیه‌ها باید مختص مطالعه‌ی موردی مسئله‌ی تحقیق باشند، بنابر این از تدوین فرضیه‌های عام و غیر قابل حمل بر مصداق خاص مورد تحقیق، باید پرهیز شود.
۱۳- باید بین فرضیه‌ها و سوال‌های ویژه یا فرعی تحقیق، تناظر صوری و محتوایی وجود داشته باشد، زیرا تعداد و نوع سوال‌های فرعی و فرضیه‌ها برخاسته از چهارچوب نظریه‌ی تحقیق است.
۱۴-  فرضیه مبنای پردازش ابزار سنجش (گویه‌ها و مقیاس‌ها) و طراحی ابزار گردآوری اطلاعات (پرسشنامه و غیره) می‌باشد، بنابر این مفاهیم و متغیرها و روابط آن‌ها در چهارچوب فرضیه باید به گونه‌ای جفت و جور شده و سامان داده شده باشند که امکان پردازش ابزار سنجش و گردآوری اطلاعات را فراهم آورد.
۱۵- چنانچه موضوع پژوهش، فاقد سوالات فرعی یا ویژه باشد و به عبارتی فقط دارای یک سوال(یعنی سوال اصلی) باشد، بنابر این، موضوع پژوهش فقط دارای یک فرضیه‌ی انفرادی یا زوجی خواهد بود.


شیوه‌ی تدوین و نگارش و ارزیابی فرضیه
محقق برای نگارش فرضیه ، این نکات را رعایت کند:
۱- سوال‌های ویژه‌ی تحقیق و نیز متغیرهای مورد مطالعه را در نظر داشته باشد.
۲- تعداد فرضیه‌های خود را مشخص کند.(تعداد فرضیه‌ها باید به آن اندازه باشد که نیاز تحقیق را پاسخ دهد و از نتایج آزمون فرضیه‌ها شناخت واقعی و کاملی از پدیده‌ یا روابط بین متغیرها به دست آید.
۳- فرضیه‌های متعدد باید به گونه‌ای تنظیم شوند که مجموعا یک واحد کلی و یک سیستم یا دستگاه حدسی را تشکیل دهند و هماهنگ و همسو باشند.
۴-  پس از تخمین تعداد فرضیه‌های مورد نیاز، محقق باید آن‌ها را به صورت ساده، روان  و کوتاه به شکلی تدوین کند که اولا مبین وجود رابطه بین متغیرها یا چگونگی وضعیت پدیده‌ها و اشیا باشد، ثانیا آن را به شکل جمله‌ی خبری صورت بندی کند، ثالثا می‌تواند در آغاز جمله از عبارت «به نظر می‌رسد» استفاده نماید.
۵-  محقق پس از  تدوین فرضیه‌های تحقیق و صورت بندی آن‌ها، با تشکیل جدول مخصوص به ارزیابی آن‌ها می‌پردازد
پرسش‌های ارزیابی فرضیه‌ی تحقیق
۱- آیا فرضیه قدرت سنجش و تبیین حقایق را دارد؟
۲- آیا نتیجه‌ی حاصل از آزمون فرضیه، پاسخ مسئله را خواهد داد؟
۳- آیا از تداخل فرضیه‌های دیگر در آن جلوگیری شده است؟
۴- آیا صورت فرضیه، ساده و قابل فهم است؟
۵- آیا فرضیه، قابلیت آزمون‌پذیری را دارد؟
۶- آیا مفاهیم و متغیرهای فرضیه، تبدیل به تعاریف عملیاتی شده است؟
۷- آیا فرضیه با حقایق و قوانین مسلم علمی مغایرت ندارد؟
۸- آیا از کاربرد واژه‌ها و مفاهیم ارزشی پرهیز شده است؟
۹- آیا فرضیه به صورت جمله‌ی خبری بیان شده است؟
۱۰- آیا واژه‌ها و اصطلاحات اختصاصی تعریف شده است؟
۱۱- آیا تمام فرضیه‌های مورد نیاز تحقیق تدوین شده است؟
۱۲- تدوین شده در راستای تحقیق قرار داشته و با یکدیگر هماهنگی دارد؟
۱۳- آیا فرضیه به طور خاص و در ارتباط با مطالعه‌ی موردی موضوع پژوهش تنظیم شده است؟
۱۴- آیا در تدوین فرضیه از کلی‌گویی و ابهام پرهیز شده است؟
۱۵- آیا فرضیه‌ها با سوالات فرعی و ویژه‌ی پژوهش، تناظر صوری و محتوایی دارند؟
۱۶- آیا فرضیه‌ها جهت‌دار هستند؟
۱۷- آیا فرضیه‌ها با قوانین و حقایق و گزاره‌های مسلم علمی مغایرت ندارند؟
۱۸- آیا مفاهیم و متغیرهای فرضیه، قابلیت عملیاتی شدن و اندازه‌گیری را دارند؟