خلاصهی فصل سوم کتاب مقدمهای بر روش تحقيق در علوم انسانی
خلاصه ی فصل سوم
(انتخاب، تعریف و بیان مسئله و موضوع تحقیق)
گزینش موضوع پژوهش باید در چهارچوب یکی از مجهولات مربوط به پدیدهها به شرح زیر باشد:
۱- پاسخ به چیستی موضوع؛ به عبارتی ماهیت شناسی پدیده
۲- پاسخ به چگونگی موضوع؛ به عبارتی ساختارشناسی، روندشناسی و ویژگی شناسی پدیده
۳- پاسخ به چرایی موضوع؛ به عبارتی علت شناسی و دلایل وجودی و بقای پدیده
۴- پاسخ به کجایی موضوع؛ به عبارتی مکان شناسی و مکان یابی پدیده
۵- پاسخ به اثرات و کارکردهای موضوع؛ به عبارتی نتایج عملکردی و رفتاری پدیده
۶- پاسخ به سیر تکوین و تحول موضوع؛ به عبارتی چگونگی تکامل تاریخی و رشد پدیده
اقدامات نظام یافتهی مرحلهی انتخاب، تعریف و بیان مسئله:
۱- گزینش مسئلهی تحقیق و تعیین حدود آن
۲- مطالعهی ادبیات و سوابق مسئلهی تحقیق و تدوین مبانی نظری
۳- شناسایی و تحلیل مسئلهی تحقیق
۴- تعیین متغیرها و تدوین مدلهای علّی مربوط به چهارچوب نظری تحقیق
۵- تشریح مسئلهی تحقیق و نگارش آن
منابع پیدایش موضوع تحقیق:
۱- حس کنجکاوی
۲- تجارب شخصی
۳- مطالعهی آثار مکتوب
۴- منابع شفاهی
۵- متقاضیان تحقیق
تکنیک مسئله یابی در پژوهش علمی: نگاه به پدیدهها به مثابهی یک سیستم
ابعاد هر پدیده یا سیستم:
۱- بعد علت وجودی و بقا
۲- بعد کارکردی
۳- بعد مکانی (شناخت و الگوسازی چگونگی استقرار پدیده یا فعالیت در مکان و ..)
۴- بعد تکوینی ( چرخهی حیات و سیر تکوین و تحول پدیده)
۵- بعد سیستم شناسی و کالبدشکافی پدیده ( ماهیت شناسی – فرایندشناسی – روندشناسی – ساختارشناسی)
انتخاب و تعیین حدود مسئلهی تحقیق:
۱- ویژگیهای کلی موضوع تحقیق
۲- تعیین حدود موضوع تحقیق
۳- امکانسنجی اجرایی پژوهش
ویژگیهای کلی موضوع تحقیق:
۱- ادراکی بودن ( محقق مسئله را درک کرده باشد و هدف و جهت گیری تحقیق مبهم نباشد)
۲- بسیط بودن ( مسئله واحد باشد و ترکیبی نباشد)
۳- میکرو بودن ( مسائل کلان و عمومی در تحقیق علمی حل نمیشود و متغیرهای آن قابل اندازهگیری نیست)
۴- نو بودن ( مسئلهی تحقیق باید اصیل و جدید باشد تا با حل آن موضوع تازهای مطرح و علم جدیدی تولید گردد)
۵- مرتبط با رشتهی تخصصی محقق بودن( با توجه به تولید فزایندهی علم و تخصصی شدن آن، محقق کمتر میتواند به حوزههای غیر تخصصی خود وارد شود)
۶- شفاف بودن (در موضوع، مفاهیم، ابعاد مجهول، متغیرهای اندازهگیری، چهارچوب نظری و مبنای فرضیهسازی ابهامی نباشد)
۷- ابطال پذیری فرضیهها (امکان ارزیابی و رد یا تایید فرضیهها وجود داشته باشد)
نکاتی که در تعیین حدود موضوع پژوهش رعایت شود:
۱- ماهیت مسئله و نوع آن را تعریف و مقیاس آن را مشخص کند.
۲- ابتدا وضعیت عمومی و سپس وضعیت خاص مسئله مشخص شود
۳- زمینهای که مسئله در آن قرار دارد، معرفی شود
۴- حدود زمانی و مکانی و تشکیلاتی آن به خوبی مشخص گردد
۵- مسایل جانبی و احتمالی که ممکن است موجب تداخل شوند، شناسایی و مرز آنها با مسئلهی تحقیق تعیین شود
پرسشهای امکان سنجی اجرایی پژوهش:
۱- آیا موضوع پژوهشی است و امکان و قابلیت اجرایی را دارد؟
۲- آیا اطلاعات و دادههای دست اول برای آن وجود دارد؟
۳- آیا اطلاعات و دادهها، قابل دستیابی و تصرف توسط محقق میباشند؟
۴- آیا محقق به مکان و فضای جغرافیایی موضوع پژوهش دسترسی دارد؟
۵- آیا بودجهی کافی در اختیار محقق قرار دارد؟
۶- آیا زمان لازم و کافی برای انجام تحقیق وجود دارد؟
۷- آیا تسهیلات و امکانات پژوهش نظیر مجوزها، وسایل و همکاریهای لازم در اختیار دارد؟
۸- آیا محقق مهارت و تخصص لازم برای اجرای پژوهش را دارد؟
۹- آیا کارفرما و یا دانشگاه همکاری و همراهی لازم را تا پایان تحقیق انجام خواهد داد؟
۱۰- آیا روش تحقیق پیشبینی شده پاسخگوست و آیا ملزومات روششناسی چون جامعه و نمونهی آماری، ابزار سنجش و گردآوری اطلاعات روا و پایا، نرمافزارهای مناسب و غیره وجود دارد؟
فواید مطالعهادبیات نظری و سوابق پژوهشی:
۱- اشراف زیادتر و آگاهی و تسلط بیشتر به موضوع و اطمینان از بدیع بودن آن
۲- صرف وقت و توان و بودجه صرف کار جدید میشود و از دوبارهکاری پرهیز میشود
۳- آگاهی از روش کار دیگران و مسایل و مشکلات مسیر تحقیق و مفاهیم و اصطلاحات مشابه
۴- شناسایی بهتر متغیرهای مورد مطالعه و تبیین بهتر روابط علت و معلولی آنها و طراحی بهتر چهارچوب نظری
۵- تدوین سادهتر فرضیههای تحقیق با استفاده از تجار ب گذشته و شناسایی متغیرها و روابط آنها
۶- یافتن تکیهگاهی محکم برای تدوین مبانی نظری پژوهش و استدلال منطقی در مرحلهی تجزیه و تحلیل دادهها و اطلاعات و ارزیابی فرضیهها و استنتاج
۷- شناسایی مسایل بیشتر و جدیدتر و به دست آورده ایدههای جدیدتر برای توسعهی پژوهشهای دیگران
۸- فراهم نمودن امکان بررسی و نقد کارهای دیگران و مشخص نمودن کاستی و نقص آنها و همچنین تقویت فلسفهی پژوهش خود
روش دستیابی به منابع و فهرستبرداری از آنها:
۱- استفاده از کتابشناسیها
۲- استفاه از فهرست مقالات
۳- استفاده از نمایهها
۴- استفاده از کتابخانه
۵- استفاده از فهرست تحقیقات
۶- استفاده از چکیدهها
۷- استفاده از مجموعه مقالات
۸- استفاده از روش مصاحبه
۹- استفاده از آرشیوها
۱۰- استفاه از سیستمهای اطلاعرسانی رایانهای (سیدیرام – آنلاین – اینترنت)
ملاحظات اساسی در بررسی ادبیات موضوع پژوهش:
۱- مطالب مورد نظر باید مرتبط با موضوع پژوهش بوده و شامل این موارد باشد:
الف) نتایج تحقیقات دیگران به منظور استفاده از تجارب آنها در طراحی و اجرای پژوهش و احیانا نقد و بررسی آنها (سابقهی موضوع)
ب) یافتن تعریف استاندارد یا قابل بحث در راستای پژوهش برای مفاهیم و اصطلاحات مورد استفاده در پژوهش
ج) گزارههای کلی و نظری شامل قوانین، نظریهها و مدل های تبیین کنندهی موضوع پژوهش و تدوین مبانی نظری آن به منظور فراهم کردن تکیهگاهی مستدل برای بسط الگوی نظری و فرضیههای پژوهش و تجزیه و تحلیل یافتههای تحقیق
۲- مشخصات منابع و مآخذ مورد استفاده در بررسی ادبیات باید شامل این موارد باشد:
الف) دست اول باشد
ب) مرتبط با هدف و موضوع پژوهش باشند
ج) از لحاظ زمانی حتی المقدور جدیدتر باشند
د) معتبر و آکادمیک باشند
نکاتی که باید در مطالعه و فیشبرداری رعایت گردد:
۱- گزینش منابعی که اصیل و مبنایی و مباحث آن به موضوع تحقیق نزدیکتر باشد
۲- اگر تحقیق از نوع تاریخی نیست،از نظر زمانی به زمان حال نزدیکتر باشد
۳- منابع تکراری نباشد و منابعی انتخاب شود که جامعیت چند منبع را داشته باشد
۴- از مباحث اختصاصی مربوط به مسئلهی تحقیق استفاده شود.
۵- منابعی انتخاب شود که از حیث نظری و مبانی تحلیل و تفسیر قوی باشد و به محقق اندیشههای جدید بدهد.
۶- آداب مطالعه را که منجر به حداکثر صرفهجویی در زمان و امکانات میشود و بازده کار را بیشتر مینماید، رعایت کند
روشهای ثبت و ضبط مطالب:
۱- علامتگذاری روی متن و حاشیه اوراق کتاب
۲- خلاصهبرداری از متن و نگارش آن
۳- استفاده از ماشینهای حافظه دار الکترونیکی نظیر رایانهها
۴- تهیه و تنظیم برگهها یا کارتهای منظم که اصطلاحا فیش نامیده میشود
مراحل شناسایی و تحلیل مسئلهی تحقیق (مسئله شناسی):
۱- پردازش و صورتبندی عنوان پژوهش
۲- استفهامی کردن موضوع پژوهش
۳- تحدید حدود مسئله و موضوع
۴- بسترشناسی مسئله
۵- ابعاد مسئله
۶- متغیرشناسی مسئله
نکتههایی در بارهی این مراحل:
۱- انجام مراحل بالا مستلزم وجود اطلاعات اولیه است و محقق باید آنها را گردآوری و تنظیم نماید. (روشها: کتابخانهای – بررسی میدانی)
۲- محقق باید اطلاعات مربوط به هریک از مراحل مزبور را تنظیم، تدوین، بازنگری، ارزیابی و آمادهسازی نماید و از آنها در تعریف، تبیین و تشریح مسئلهی پژوهش و نگارش آن استفاده کند.
۳- دیده میشود که برخی، از این اقدام به «مطالعات اکتشافی» تعبیر میکنند. به نظر میرسد این تعبیر یا عنوان صحیح نیست چون بر اساس آن نه مسئله و مجهولی یافته میشود و نه علمی و معرفتی کشف میشود، بلکه تنها «ابعاد و ماهیت مسئله یا مجهول مورد شناسایی قرار میگیرد» تا راه برای تبیین آن و طراحی مدل یا الگوی نظری پژوهش و به طور کلی فرایند پژوهش باز شود و در نهایت مجهول معلوم گردد و یا مسئله حل شود.
پرسشهای تحلیل و ارزیابی مسئلهی تحقیق:
۱- آیا موضوع تحقیق جزو مسایل جامعه است؟
۲- آیا دستاوردهای آن کمکی به حل مشکلات جامعه خواهد کرد؟
۳- آیا تحقیق و نتیج آن مورد علاقه و توجه جامعه قرار دارد؟
۴- آیا تحقیق ارزش انجام شدن دارد؟
۵- آیا تحقیق حالت تکرار ندارد؟
۶- آیا به توسعهی قلمرو معرفتی بشر کمک میکند؟
۷- آیا تحقیق از تکیهگاه نظری برخوردار است؟
۸- آیا تحقیق از تازگی برخوردار است؟
۹- آیا متغیرها برای فرضها شناسایی شده است؟
۱۰- آیا نوع متغیرها مشخص شده است؟
۱۱- آیا امکان سنجش آنها با استفاده از ابزار موجود یا محقق ساخته وجود دارد؟
۱۲- آیا تحقیق ارتباط بین متغیرها را مورد سنجش قرار میدهد؟
۱۳- آیا می توان رابطهی بین متغیرها را کشف کرد؟
۱۴- آیا متغیرهای توصیفی به معلوم کردن مسئله خواهد انجامید؟
۱۵- آیا امکان دسترسی به اطلاعات و دادهها وجود دارد؟
۱۶- آیا میتوان مسئلهی تحقیق را تعریف نمود؟
۱۷- آیا متغیرهای مورد مطالعه قابل کنترل است؟
۱۸- آیا امکان حذف متغیرهای مزاحم وجود دارد؟
۱۹- آیا تحقیق در حد امکان محدود شده است؟
۲۰- آیا امکان اجرای تحقیق در چهارچوب فرایند تحقیق عملی وجود دارد؟
۲۱- آیا محیط مسئله، اجازهی تحقیق را میدهد؟
۲۲- آیا تحقیق انجام شدنی است؟
۲۳- آیا محقق از تبحر و تخصص مورد نیاز برخوردار است؟
۲۴- آیا امکان استفاده از سایر متخصصان و مشاوران وجود دارد؟
۲۵- آیا محقق استعداد و توانایی مدیریت و رهبری تحقیق را دارد؟
۲۶- آیا محقق توانایی اجرای تحقیق را دارد؟
۲۷- آیا محقق مجوزهای لازم را در اختیار دارد؟
۲۸- آیا وسایل مورد نیاز قابل تامین است؟
۲۹- آیا زمان کافی برای اجرای تحقیق وجود دارد؟
۳۰- آیا بودجه و منابع مالی کافی برای اجرای تحقیق در اختیار است؟
۳۱- آیا نیروی انسانی مورد نیاز وجود دارد؟
۳۲- آیا تاریخچهی پدیده و تحولات آن مورد بررسی قرار گرفته است؟
۳۳- آیا ابعاد کمی و کیفی مسئله شناسایی شده است؟
۳۴- آیا ویژگیها و مشخصات مسئله تعیین شده است؟
۳۵- آیا بررسی اولیه در خصوص ماهیت مسئله و متغیرهای احتمالی انجام شده است؟
نکاتی که باید در بیان مسئله به آن توجه کرد:
۱- صورت مسئله باید به شکل سوالی نوشته شود و از بیان آن به صورت عبارت کلی یا جملات خبری خودداری گردد
۲- مسئله باید به طور واضح تعریف گردد و از کاربرد واژگان و اصطلاحات دوپهلو و مبهم خودداری شود
۳- از کاربرد اصطلاحات و واژگان ارزشی و داوری در بیان مسئله باید خودداری شود
۴- اصطلاحات و مفاهیم اختصاصی و تخصصی باید تعریف شود.
۵- سوالات ویژهی تحقیق باید نوشته شود .
روش نگارش و ارزیابی مسئلهی تحقیق:
۱- مقدمهای کلی در بارهی این گونه مسایل و ضرورت اجرای تحقیق بنویسد
۲- ابعاد کمی و کیفی،ویژگیها و صفات و حدود مسئله مورد مطالعه را شرح دهد.
۳- به ادبیات و سوابق مسئله در حد ضرورت اشاره کند.
۴- فهرست متغیرها و معرفهای مورد مطالعه و مدل نظری را ذکر نماید.
۵- به هدف یا اهداف تحقیق خود اشاره کند.
۴- در صورت امکان، نتایج و دستاوردهای پیشبینی شده تحقیق را اظهار کند.
==================
* معرفی و نقد کتاب « مقدمهای بر روش تحقیق در علوم انسانی»
* دانلود پاورپوینت کتاب ”مقدمه اي بر روش تحقيق در علوم انساني “
* خلاصهی کتاب مقدمهای بر روش تحقیق در علوم انسانی
* شرح زندگی دکتر محمدرضا حافظ نیا